«Μεταξύ πολιτικής κρίσης και ουτοπίας»

kamtsidou-32 http://www.enet.gr
Ιφιγένεια Καμτσίδου*

Οι δραματικές συνέπειες που αναπτύσσει η οικονομική κρίση και στη λειτουργία των θεσμών θέτουν στο πολιτικό προσκήνιο το ζήτημα της αναθεώρησης του Συντάγματος, το οποίο, μάλιστα, τείνει να προσλάβει τη μορφή ενός δημοκρατικού αιτήματος: για να μειωθούν τα ελλείμματα της αντιπροσώπευσης, για να πάψει η Βουλή να είναι υποχείριο των κυβερνώντων και να περιοριστεί η αυθαιρεσία των τελευταίων, για να εξασφαλιστεί η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, προτείνεται η μεταρρύθμιση του Καταστατικού Χάρτη, ακόμη και στην κατεύθυνση αλλαγής του κυβερνητικού συστήματος σε προεδρικό.

Ετσι, για άλλη μια φορά στην πολιτική ιστορία του τόπου, το Σύνταγμα αναδεικνύεται σε εγγύηση της πολιτικής αυτονομίας και της δημοκρατικής συμμετοχής, στο θεσμικό μέσο που θα επιτρέψει στο λαό «να πάρει την ελευθερία στα χέρια του».

Αξίζει, επομένως, να εξεταστεί αν η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος αποτελεί δίαυλο που οδηγεί κατ’ αρχάς στην ουσιαστική συμμετοχή του εκλογικού σώματος στην αναδιάταξη των θεσμών και, κατά δεύτερον, στην υιοθέτηση ρυθμίσεων ικανών να πλαισιώνουν αποτελεσματικά την ομαλή λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Στην πρόσφατη συνταγματική ιστορία της χώρας, η αναθεώρηση του Συντάγματος λειτούργησε ως μηχανισμός άσκησης κομματικής πολιτικής: η προσφυγή σε αυτήν χρησίμευσε για να αντιμετωπιστεί η πολιτική αμηχανία του κυβερνώντος κόμματος (1985), το οποίο επεδίωκε να συγκρατήσει και να ανασυγκροτήσει την πλειοψηφία του στο εκλογικό σώμα, καθώς επίσης και για να παρακαμφθούν οι αδυναμίες του πολιτικού συστήματος στο σύνολό του (1994-2001). Ακόμη, η ανούσια αναθεώρηση του 2008 ξεκίνησε ως έκφραση μιας συναινετικής αντίληψης μεταξύ της κυβέρνησης και της αξιωματικής αντιπολίτευσης για τη θεσμική μεταρρύθμιση, εγκαταλείφθηκε, όμως, από την τελευταία εξ αιτίας των σοβαρών αντιδράσεων μερίδας των μελών της, ιδίως απέναντι στην προσπάθεια απορρύθμισης της ανώτατης εκπαίδευσης και περιέπεσε σε πολιτική λήθη. Τέλος, σε όλες τις περιπτώσεις, η αναθεώρηση προσέλαβε εντέλει κυβερνητικό χαρακτήρα. Πραγματικά, καθώς η αναθεωρητική λειτουργία υπήρξε «συναινετική» στην πρώτη Βουλή, η οποία διαπιστώνει απλώς την ανάγκη μεταβολής ορισμένων συνταγματικών διατάξεων, κατέληξε στην επόμενη Βουλή, που είναι η αναθεωρητική, να τίθεται στην απόλυτη εξουσία της εκάστοτε κυβερνητικής πλειοψηφίας, που προσδιόριζε μόνη το περιεχόμενο των νέων διατάξεων.

Η συνταγματική πράξη, λοιπόν, μαρτυρά ότι η αναθεώρηση δεν αποτέλεσε συνταγματικό μηχανισμό μέσα από τον οποίο ο λαός αποκτά την ευχέρεια να συζητήσει για τα θεμελιώδη πολιτειακά ζητήματα και να αποφασίσει για τις αναγκαίες αλλαγές που θα εξασφαλίσουν το σεβασμό των δημοκρατικών προταγμάτων. Αντίθετα, λειτουργεί ως ευκαιρία παράκαμψης των αποριών του πολιτικού και κομματικού συστήματος. Ο κίνδυνος να επαναληφθεί η παραπάνω λειτουργία της αναθεώρησης είναι ορατός: στην παρούσα φάση, κατά την οποία οι πολιτικοί σχηματισμοί τείνουν να πέσουν σε απόλυτη ανυποληψία, που οι συμμαχικές κυβερνήσεις συγκροτούνται χωρίς πολιτικές συγκλίσεις, ορθότερα που η κυβερνώσα πλειοψηφία σχηματίζεται ενόψει του δόγματος salus patriae suprema lex esto, η αναθεώρηση μπορεί να συμβάλει σε μια διπλή μετάθεση: μετάθεση της ανάγκης δραστικής αναμόρφωσης του πολιτικού συστήματος στο επίπεδο της συνταγματικής μεταρρύθμισης και μετάθεση της εξουσίας να απαντηθούν τα αιτήματα για αποκατάσταση του δημοκρατικού κυκλώματος σε μια άνευρη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η οποία δεν θα αποτολμά καμιά διαφοροποίηση που θα μπορούσε να κλονίσει την κυβερνητική σταθερότητα. Εξάλλου, δεν είναι αμελητέο το ενδεχόμενο, η αναθεώρηση να επιτρέψει την απομείωση των συνταγματικών εγγυήσεων σε κρίσιμους τομείς, δεδομένου ότι προτάσεις που αποβλέπουν στην ιδιωτικοποίηση πεδίων, τα οποία μέχρι σήμερα θεωρούνται extra commercium, διατυπώνονται από κομματικούς σχηματισμούς διαφορετικής πολιτικής καταγωγής.

Είναι, βέβαια, αλήθεια, ότι οι κοινοβουλευτικοί θεσμοί της χώρας μπορούν να αναβαθμιστούν με συγκεκριμένες παρεμβάσεις στο πεδίο του συνταγματικού δικαίου. Πρώτα από όλα, γενική είναι η παραδοχή ότι η κατάργηση της σύντομης αποσβεστικής προθεσμίας για την κίνηση της διαδικασίας απόδοσης ποινικής ευθύνης στους υπουργούς θα ενισχύσει τη δυνατότητα ελέγχου των φορέων της εκτελεστικής εξουσίας και, κυρίως, θα συμβάλει στην εξάλειψη του αισθήματος ατιμωρησίας τους, που κυριαρχεί στην κοινή γνώμη. Εξίσου αποδεκτή είναι η πρόταση τροποποίησης του άρθρου 68 του Συντάγματος, προκειμένου να μπορεί η αντιπολίτευση, υπό όρους, να προχωρεί στη σύσταση εξεταστικής επιτροπής, χωρίς να είναι αναγκαία η σύμπραξη της συμπολίτευσης. Σε ομόλογη κατεύθυνση, υποστηρίζεται ότι ο περιορισμός της ασυλίας των βουλευτών μόνο στις πράξεις που διενεργούν στο πλαίσιο των καθηκόντων τους συνιστά αναγκαία μεταρρύθμιση. Τέλος, αξίζει να προσεχθεί η σκέψη σχετικά με τη ριζική αναδιάταξη της διαδικασίας προκήρυξης δημοψηφίσματος, ώστε αυτή να πάψει να αποτελεί προνομία της κυβερνητικής πλειοψηφίας και, παράλληλα, να καθιερωθεί ο θεσμός της λαϊκής πρωτοβουλίας με τη συγκέντρωση ικανού αριθμού υπογραφών πολιτών είτε για την υιοθέτηση νομοθετήματος είτε για την επίλυση κρίσιμου εθνικού θέματος. Πρόκειται για μεταρρυθμίσεις, που πιθανολογείται βάσιμα ότι θα βελτιώσουν την ποιότητα της κοινοβουλευτικής μας δημοκρατίας, ενώ ενδέχεται να ενισχύσουν τη δυνατότητα του λαού να παρεμβαίνει στα πολιτικά δρώμενα και να ελέγχει την άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά τους, η ικανότητα των αναθεωρημένων κανόνων να εξασφαλίσουν το σεβασμό των θεμελιωδών χαρακτηριστικών του πολιτεύματος, συναρτώνται στενά με την προσαρμογή του κομματικού συστήματος στις πολιτικές και θεσμικές απαιτήσεις για την ομαλή λειτουργία του δημοκρατικού κοινοβουλευτισμού. Χωρίς αυτήν, η συνταγματική αναθεώρηση θα τείνει να δειχθεί πλάνη, χειρότερη από αυτές που την προκάλεσαν.

*αν. καθηγήτριας Συνταγματικού Δικαίου

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: