Παιδί της εποχής του

Του
Άγγελου Ελεφάντη

Να, λοιπόν που ο αιφνίδιος και «παράλογος» θάνατος του Νίκου Πουλαντζά μας αναγκάζει να κουβεντιάσουμε εκείνα που δεν πιάναμε στα χείλη μας όσο ζούσε. Μακάβρια η αφορμή. Τόσο το χειρότερο για μας τους επιζώντες. Μα πώς αλλιώς να γίνει, όταν τίποτε άλλο δεν ταράζει το μαχμουρλίκι της ψυχής μας;
Ο Πουλαντζάς δεν πολεμούσε σ’ ένα χαμένο πόλεμο. Η πίστη του πως μπορεί να υπάρξει μαρξισμός, πως μπορεί να αναγεννηθεί η Αριστερά, ότι μπορεί να ξεπεραστεί η κρίση, πως μπορούν οι άνθρωποι, να ξαναπάρουν στα χέρια τους την υπόθεση του σοσιαλισμού, η βαθιά του πεποίθηση πως ο «σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει ποτέ» δεν ήταν άδεια λόγια της ακαδημαϊκής πολιτικολογούσας βαβούρας. Όπως επίσης δεν ήταν εκλάμψεις του «μεγάλου» στοχαστή που έφυγε, εκλάμψεις που γεννήθηκαν στο κενό και έπεσαν στο κενό. Ας μη δεχτούμε κι εμείς ότι ο Πουλαντζάς έπεσε στο κενό.
Ποιοι εμείς;
Πολλοί, πάρα πολλοί, αλλά κατ’ αρχήν εμείς οι Αριστεροί, όσοι τέλος πάντων απομείναμε.
Μαχητής ο Νίκος Πουλαντζάς σ’ αυτόν τον μεγάλο πόλεμο για το σοσιαλισμό, ήταν παιδί της εποχής του. Κι αν σήμερα πρέπει να ξαναπιάσουμε το έργο του σελίδα τη σελίδα, πρέπει επίσης να ξαναθυμηθούμε χρόνο το χρόνο τη δεκαπενταετία που το έργο αυτό φτιάχτηκε. Είναι ένα έργο που χρονολογείται και χρονολογεί.
Δεν είναι της ώρας η συνολική αποτίμησή του, ούτε η περιπλάνηση στο πνευματικό του δρομολόγιο. Θέλω μόνο τώρα να υπενθυμίσω τις φωνές που άκουγε στο δρόμο, που τις ακούγαμε όλοι, καθώς φτιάχνονταν η «Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις», ο «Φασισμός και Δικτατορία», «Οι κοινωνικές τάξεις στο σύγχρονο καπιταλισμό», «Η κρίση των Δικτατοριών», «Η κρίση του Κράτους», «Το κράτος, η εξουσία και ο σοσιαλισμός». Από τις φωνές αυτές ερχόταν μια πρώτη ύλη, επίμονη, διαπεραστική, διάχυτη. Ήταν η ύλη των επιστημονικών, των πολιτικών και των κοινωνικών γεγονότων της δεκαετίας του ’60 και ’70 από την οποία δεν προσταστεύεσαι παρά μόνο με τεράστια στρώματα παχυδερμίας. Ποτέ όμως όταν διαθέτεις τη διαφάνεια που φαίνεται ότι είχε ο Ν. Πουλαντζάς.
Βρέθηκε λοιπόν σε μια εποχή που σήμανε το τέλος του θεωρητικού δογματισμού, το τέλος της μαρξόφωνης ψαλμωδίας. Μόλις είχε αρχίσει να λύνεται, μ’ άτακτο τρόπο είναι αλήθεια, η αυτοπολιορκία των κομμουνιστών όλου του κόσμου. Πιο σωστά βρέθηκε σε εποχή που είχε εγγράψει στην ημερήσια διάταξη τη δυνατότητα ν’ αρχίσει πόλεμος ενάντια στο δογματισμό, πόλεμος που διαρκεί ακόμη με αβέβαια τα αποτελέσματα, ασαφείς και μετατοπιζόμενες τις παρατάξεις και που κανείς δεν ξέρει πόσο θα βαστάξει ακόμη. «Το μέλλον διαρκεί πολύ», έγραφε το 1970.
Βρισκόμαστε, λοιπόν στα μέσα της δεκαετίας του ’60. Αν καταγράψουμε τις μέχρι το 1979 τεράστιες ανακατατάξεις, τις αναταραχές, τα κινήματα και τις επαναστάσεις θα δούμε ότι ήρθε το μέσα έξω. Απελευθερωτικά κινήματα στον Τρίτο Κόσμο, έξαρση της σοβιετοκινεζικής σύγκρουσης, πραξικόπημα στην Ελλάδα, Πολιτιστική Επανάσταση στην Κίνα, Πόλεμος στο Βιετνάμ, τα φοιτητικά κινήματα στην Ευρώπη και την Αμερική, το γενικό ξύπνημα της γηραιάς Ηπείρου, ο Μάης το ’68, το ιταλικό ζεστό φθινόπωρο, η εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, οι αραβο-ισραηλινοί πόλεμοι, η πτώση των δικτατοριών, η άνοδος και η ήττα της γαλλικής αριστεράς, η ιρανική επανάσταση, οι κομμουνισοκομμουνιστικοί πόλεμοι στην Ινδοκίνα. Τα ίδια χρόνια αναπτύχθηκαν νέα κοινωνικά κινήματα, είδαν το φως πλήθος οι οργανώσεις, μαοϊκές, τροτσκιστικές, αναρχικές, για να χαθούν οι πιο πολλές μαζί με το πέρασμα της εφηβείας των μελών τους. Οι εργατικές τάξεις της Ευρώπης, ύστερα από δεκαετίες, ξανάρθαν στο ιστορικό προσκήνιο πρωταγωνιστικά. Ταυτόχρονα στο χώρο της επιστήμης, των ιδεών και της θεωρίας πληττόταν θανάσιμα η επίσημη ορθοδοξία του Μοναδικού και Αλάθητου Κέντρου. Κι όλα αυτά όχι μόνο με νίκες αλλά και ήττες, όχι ίσα εμπρός προς την «πρόοδο» αλλά και ολοταχώς προς τα πίσω, όχι μόνο με το κεφάλι ψηλά αλλά και με τη ράχη σκυμμένη, όχι μόνο ανοίγοντας ορίζοντες αλλά και σφαλίζοντας πόρτες που χτες ακόμη θεωρούσαμε ορθάνοιχτες. Συχνά, και ιδιαίτερα τα τρία τελευταία χρόνια, απολογούμενοι, αμυνόμενοι, στο τελευταίο χαράκωμα.
Ο Ν. Πουλαντζάς πέρασε, απ’ όλα αυτά τα χαρακώματα που έφτιαχνε η εποχή του βάζοντας συνέχεια τις φωνές, ουρλιάζοντας με πάθος, δυνατά. Είπε και έκανε τα σωστά ή τα λάθη, ποτέ όμως σπίτι του, ποτέ από πίσω. Κι έτσι διέπραξε όλα τα «σωστά» κι όλα τα «λάθη» του μαχητή. Ποτέ του παρατηρητή. Ίσως αυτό χρειαστεί πολύ για να καταλάβουμε κάτι απ’ όσα έγραψε. Τα υπόλοιπα θα είναι της δικαιοδοσίας κάποιας έδρας «πουλαντζολογίας».

Σημείωση: Το κείμενο που δημοσιεύουμε είναι απόσπασμα από μια εκτενέστερη αναφορά στο έργο του Ν. Πουλαντζά, που δημοσιεύτηκε στην «Αυγή» λίγο μετά το θάνατό του.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: